شناخت ویژگی‌های خاک یکی از عوامل مهم در دستیابی به عملکرد مطلوب در واحد سطح است. برای آگاهی از وضعیت خاک از نظر بافت، حاصلخیزی، میزان عناصر غذایی مورد نیاز و نیاز کودی، همچنین انتخاب روش مناسب آبیاری، لازم است نمونه‌برداری از خاک و آب انجام شود و نمونه‌ها در آزمایشگاه مورد تجزیه قرار گیرند. نتایج این آزمایش‌ها می‌توانند در تدوین برنامه مدیریتی مناسب برای زمین کشاورزی مورد استفاده قرار گیرند.
انتخاب قطعه و نمونه‌برداری از خاک
قطعه‌ای که برای نمونه‌برداری انتخاب می‌شود باید از نظر ویژگی‌های مختلف تا حد امکان یکنواخت باشد. در صورت وجود تفاوت در خصوصیات خاک، پستی و بلندی، بافت، شوری، وجود سنگ و سنگریزه، سیستم آبیاری، مدیریت، نوع محصول، رقم، مصرف نهاده‌ها، سیستم کاشت یا حتی زمان کاشت، لازم است زمین به قطعات جداگانه تقسیم شود.
هر قطعه باید به‌صورت مستقل شماره‌گذاری و از آن نمونه‌برداری شود.
نمونه‌برداری انتخابی
روش نمونه‌برداری انتخابی متناسب با هدف انجام آزمایش تعیین می‌شود. برای مثال:
- اگر یک مزرعه در دو تاریخ مختلف کشت شده باشد، باید از هر بخش یک نمونه جداگانه برداشت شود.
- اگر تعدادی از درختان باغ علائم کمبود یا مسمومیت داشته باشند، می‌توان از درختان دارای این علائم نمونه‌برداری کرد.
- اگر بخشی از باغ یا مزرعه از نظر کیفیت، مصرف نهاده‌ها، سن درختان، نوع بذر یا مدیریت با سایر قسمت‌ها تفاوت داشته باشد، باید به‌عنوان یک قطعه جداگانه در نظر گرفته شود.
در این شرایط، لازم است تفاوت قطعات در گزارش نمونه‌برداری ذکر شود.
در هر قطعه یکنواخت، باید حداقل ۱۵ تا ۲۰ نقطه به‌صورت زیگزاگی انتخاب شود. از هر نقطه نمونه برداشت شده و نمونه‌ها پس از مخلوط شدن کامل، برچسب‌گذاری می‌شوند. هر نمونه حداکثر باید از یک سطح یکنواخت به مساحت ۱۰ هکتار تهیه شود. هرچه مساحت قطعه کوچک‌تر باشد، دقت نمونه‌برداری بیشتر خواهد بود.
عمق نمونه‌برداری از خاک
عمق نمونه‌برداری به نوع محصول و هدف آزمایش بستگی دارد. بر اساس دستورالعمل فایل، عمق‌های پیشنهادی به این صورت است:
- برای محصولات زراعی: از عمق صفر تا ۳۰ سانتی‌متر.
- برای احداث باغ: از سه عمق صفر تا ۳۰، ۳۰ تا ۶۰ و ۶۰ تا ۹۰ سانتی‌متر.
- برای نمونه‌برداری از باغ‌های کشت‌شده: از دو عمق صفر تا ۳۰ و ۳۰ تا ۶۰ سانتی‌متر.
نکات مهم هنگام برداشت نمونه خاک
محل نمونه‌برداری نباید قبلاً محل انباشته شدن کودهای حیوانی و شیمیایی یا مصالح ساختمانی بوده باشد.
پیش از برداشت نمونه از هر نقطه، سطح خاک باید از خرده‌سنگ، زباله، تکه‌های چوب و علف‌های هرز پاک شود. بهترین زمان نمونه‌برداری زمانی است که رطوبت زمین به حالت گاورو رسیده باشد.
نمونه‌های برداشت‌شده از نقاط مختلف باید با یکدیگر مخلوط شوند. سپس حدود یک‌ونیم کیلوگرم از خاک مخلوط‌شده داخل یک کیسه پلاستیکی تمیز و سالم قرار گیرد. در نهایت، مشخصات نمونه روی آن نوشته شده و برای آزمایش به آزمایشگاه ارسال شود.
نمونه‌برداری از آب آبیاری
کیفیت نامناسب آب آبیاری می‌تواند علاوه بر تأمین نکردن نیازهای گیاه، به‌مرور زمان باعث تخریب خاک باغ یا مزرعه شود. به همین دلیل، کشاورزان باید ابتدا از کیفیت آب مورد استفاده خود آگاهی پیدا کنند و سپس درباره امکان استفاده از منبع آب و مدیریت مناسب آن تصمیم بگیرند.
برای ارزیابی کیفیت آب، لازم است از منبع مورد استفاده نمونه‌برداری شود.
نکات مهم در نمونه‌برداری از آب آبیاری
برای برداشت نمونه آب چاه، ابتدا یک بطری پلاستیکی با حجم تقریبی یک لیتر آماده کنید. بطری باید ابتدا با آب تمیز یا مقطر و سپس چند بار با آب همان چاه شست‌وشو داده شود.
پیش از برداشت نمونه، لازم است پمپ چاه حداقل به مدت ۲ تا ۴ ساعت کار کرده باشد.
اگر باغ در منطقه‌ای قرار دارد که اطراف آن چاه‌های دیگری نیز وجود دارند، بهتر است نمونه‌برداری در ماه‌های تیر و مرداد و هم‌زمان با حداکثر میزان پمپاژ از سفره آب زیرزمینی انجام شود.
در پایان، بطری باید کاملاً از آب پر شود تا هوایی در داخل آن باقی نماند. این کار احتمال رسوب کربنات کلسیم را کاهش می‌دهد.
نمونه‌برداری از برگ
در بسیاری از موارد، نمونه‌برداری از خاک و تعیین میزان عناصر غذایی آن به‌تنهایی نمی‌تواند مقدار مواد غذایی جذب‌شده و قابل استفاده برای گیاه را مشخص کند.
برای بررسی وضعیت تغذیه‌ای گیاه، تجزیه اندام‌های گیاهی، به‌ویژه برگ، روش مناسبی است. با تجزیه برگ می‌توان مشخص کرد چه مقدار از عناصر غذایی موجود در خاک توسط گیاه جذب شده است.
تجزیه برگ در تشخیص وضعیت مواد معدنی و مسمومیت ناشی از برخی عناصر در درختان می‌تواند نسبت به تجزیه خاک اطلاعات مفیدتری ارائه دهد.
عوامل مؤثر بر غلظت عناصر غذایی برگ
غلظت عناصر غذایی در برگ در شرایط مختلف تغییر می‌کند و به عوامل زیر وابسته است:
- زمان نمونه‌برداری
- سن برگ
- موقعیت برگ در پوشش گیاهی
- وجود یا عدم وجود محصول روی درخت
محدودیت تجزیه برگ
یکی از محدودیت‌های اصلی تجزیه برگ این است که به‌تنهایی علت بروز کمبود عناصر غذایی را مشخص نمی‌کند. بنابراین، برای بررسی دقیق وضعیت تغذیه‌ای گیاه، نتایج تجزیه خاک و برگ باید به‌صورت هم‌زمان ارزیابی شوند.
انتخاب روش نمونه‌برداری از برگ
روش نمونه‌برداری به هدف آزمایش بستگی دارد. اگر هدف، تشخیص مشکل مربوط به یک درخت یا ناحیه مشخص باشد، نمونه‌برداری از تعداد محدودی از درختان سالم و دارای علائم بیماری یا کمبود می‌تواند کافی باشد.
اما اگر هدف، تعیین وضعیت تغذیه‌ای یک باغ بزرگ باشد، لازم است از تعداد بیشتری درخت در قسمت‌های مختلف باغ نمونه‌برداری شود.
