قارچ تریکودرما یکی از عوامل مؤثر در کنترل زیستی عوامل بیماری‌زای خاکزی است. پژوهش‌ها نشان می‌دهند برخی سویه‌های بومی آن می‌توانند رشد عامل گموز پسته را مهار کرده و به بهبود رشد نهال‌ها کمک کنند.
تریکودرما چیست و چه نقشی در سلامت درخت پسته دارد؟
قارچ تریکودرما (Trichoderma) یکی از قارچ‌های مفید خاکزی است که به دلیل توانایی مقابله با برخی عوامل بیماری‌زای گیاهی، در کشاورزی به‌عنوان یک عامل کنترل زیستی شناخته می‌شود.
این قارچ با استقرار در اطراف ریشه گیاه، از طریق رقابت بر سر مواد غذایی، تولید ترکیبات بازدارنده و مقابله مستقیم با قارچ‌های بیماری‌زا، می‌تواند به کاهش فعالیت عوامل بیماری‌زا کمک کند.
اهمیت استفاده از تریکودرما در باغ‌های پسته به‌ویژه در مناطقی مانند کرمان و رفسنجان، از آن جهت است که بیماری‌های خاکزاد از جمله گموز و پوسیدگی طوقه و ریشه، از مشکلات مهم تولید پسته به شمار می‌روند.
بیماری گموز پسته و اهمیت کنترل زیستی آن
بیماری گموز یا پوسیدگی طوقه و ریشه پسته از بیماری‌های مهمی است که می‌تواند سلامت درخت را به‌شدت تحت تأثیر قرار دهد. عوامل بیماری‌زای این بیماری از جمله گونه‌هایی از جنس Phytophthora هستند که در شرایط محیطی مناسب فعالیت بیشتری دارند.
رطوبت بالای خاک، آبیاری نامناسب و شرایط نامساعد زهکشی می‌توانند زمینه را برای گسترش این بیماری فراهم کنند.
روش‌های مدیریتی مختلفی برای کاهش خسارت گموز وجود دارد، اما استفاده مداوم از برخی قارچ‌کش‌های شیمیایی ممکن است با محدودیت‌های اقتصادی و زیست‌محیطی همراه باشد. به همین دلیل، استفاده از روش‌های کنترل زیستی در کنار سایر روش‌های مدیریت باغ اهمیت پیدا می‌کند.
قارچ تریکودرما چگونه با عوامل بیماری‌زا مقابله می‌کند؟
تریکودرما از چند سازوکار مختلف برای محدود کردن فعالیت قارچ‌ها و عوامل بیماری‌زای خاکزی استفاده می‌کند. مهم‌ترین این سازوکارها عبارت‌اند از:
رقابت بر سر مواد غذایی و فضا
تریکودرما معمولاً سرعت رشد بالایی دارد و می‌تواند با استقرار در محیط اطراف ریشه، منابع غذایی و فضای مورد نیاز را در اختیار بگیرد. این رقابت باعث می‌شود فرصت رشد و گسترش برخی عوامل بیماری‌زا محدود شود.
تولید ترکیبات بازدارنده
برخی سویه‌های تریکودرما ترکیبات شیمیایی فرار و غیرفرار تولید می‌کنند که می‌توانند رشد قارچ‌های بیماری‌زا را مهار کنند. میزان این اثرگذاری به نوع سویه و شرایط محیطی بستگی دارد.
مایکوپارازیتیسم یا انگل‌گرایی قارچی
یکی از مهم‌ترین روش‌های مقابله تریکودرما، حمله مستقیم به قارچ بیماری‌زا است. در این فرایند، رشته‌های تریکودرما به دور رشته‌های قارچ هدف پیچیده می‌شوند و می‌توانند به آن نفوذ کنند. این فرایند در نهایت موجب آسیب‌دیدگی و تخریب رشته‌های قارچ بیماری‌زا می‌شود.
کمک به رشد و تقویت ریشه
برخی سویه‌های تریکودرما علاوه بر مقابله با عوامل بیماری‌زا، می‌توانند بر رشد ریشه و اندام‌های هوایی گیاه نیز تأثیر مثبت داشته باشند. بهبود جذب عناصر غذایی و تحریک برخی سازوکارهای دفاعی گیاه از جمله اثرات گزارش‌شده این قارچ است.
بررسی تأثیر سویه‌های بومی تریکودرما بر گموز پسته
در یک پژوهش انجام‌شده توسط محققان ایرانی، کارایی سویه‌های بومی قارچ Trichoderma harzianum برای کنترل عامل بیماری‌زای Phytophthora melonis مورد بررسی قرار گرفت.
در این تحقیق، نمونه‌های خاک از باغ‌های پسته استان‌های کرمان، یزد، خراسان رضوی و سمنان جمع‌آوری شدند. نمونه‌ها از نواحی مختلف باغ، از جمله اطراف ریشه، چاله کود و خاک سطحی تهیه شدند.
پس از جداسازی و شناسایی قارچ‌ها، سویه‌های مختلف تریکودرما در شرایط آزمایشگاهی مورد بررسی قرار گرفتند. سپس سویه‌های منتخب برای ارزیابی تأثیر آن‌ها بر رشد و سلامت نهال‌های پسته در شرایط گلخانه‌ای استفاده شدند.
نتایج آزمایش‌های آزمایشگاهی
نتایج نشان داد سویه‌های مختلف تریکودرما توانایی قابل توجهی در مهار رشد عامل بیماری‌زای Phytophthora melonis دارند.
میزان بازدارندگی رشد قارچ بیماری‌زا در آزمایش‌های مختلف به شرح زیر گزارش شد:
- کشت متقابل هم‌زمان: ۳۸٫۱ تا ۶۳٫۶ درصد بازدارندگی
- کشت متقابل غیرهم‌زمان: ۲۵٫۴ تا ۵۸٫۷ درصد بازدارندگی
- ترشحات خارج سلولی: ۵۰ تا ۸۹٫۶ درصد بازدارندگی
- ترکیبات فرار: ۴۴٫۷ تا ۷۱٫۷ درصد بازدارندگی
این نتایج نشان می‌دهد که سویه‌های مختلف تریکودرما از نظر قدرت مهار عوامل بیماری‌زا عملکرد یکسانی ندارند و انتخاب سویه مناسب اهمیت زیادی دارد.
تأثیر تریکودرما بر رشد نهال‌های پسته
در بخش گلخانه‌ای پژوهش، تأثیر سویه‌های منتخب تریکودرما بر ویژگی‌های رشدی نهال‌های پسته بررسی شد.
نتایج نشان داد استفاده از برخی سویه‌های تریکودرما موجب افزایش طول ریشه و ارتفاع نهال‌ها شد.
مهم‌ترین نتایج گزارش‌شده عبارت‌اند از:
- افزایش ۱٫۵ تا ۲٫۷ برابری طول ریشه در مقایسه با نهال‌های آلوده به عامل بیماری‌زا.
- افزایش ۱٫۴ تا ۲٫۱ برابری ارتفاع نهال‌ها در مقایسه با گیاهان آلوده.
- بهبود برخی شاخص‌های رشد ریشه و اندام‌های هوایی در نهال‌های تیمارشده.
- کاهش مرگ‌ومیر نهال‌ها در برخی تیمارهای تریکودرما، به‌ویژه در استفاده از سویه‌های منتخب پیش از آلودگی یا هم‌زمان با آن.
کدام سویه‌های تریکودرما عملکرد بهتری داشتند؟
بر اساس نتایج این پژوهش، تمام سویه‌های مورد بررسی عملکرد یکسانی نداشتند.
در آزمایش‌های گلخانه‌ای، دو سویه TP1419 و TPA1268 در مجموع عملکرد مناسبی در بهبود صفات رشدی نهال‌ها و کاهش مرگ‌ومیر نشان دادند.
همچنین در آزمایش‌های آزمایشگاهی، برخی سویه‌ها مانند TP129 و TP1419 در مهار رشد میسلیومی عامل بیماری‌زا عملکرد قابل توجهی داشتند.
این تفاوت‌ها نشان می‌دهد که انتخاب سویه مناسب تریکودرما باید با توجه به نوع عامل بیماری‌زا، شرایط خاک و ویژگی‌های محیطی انجام شود.
چه عواملی بر عملکرد تریکودرما در خاک تأثیر می‌گذارند؟
عملکرد و استقرار قارچ تریکودرما در خاک به شرایط محیطی و ویژگی‌های زیستی خاک وابسته است. برخی از مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار عبارت‌اند از:
- رطوبت خاک: شرایط رطوبتی مناسب در استقرار و فعالیت جمعیت تریکودرما نقش دارد.
- دمای خاک: گونه‌ها و سویه‌های مختلف تریکودرما ممکن است نسبت به دما واکنش متفاوتی داشته باشند.
- بافت و ویژگی‌های شیمیایی خاک: خصوصیات خاک می‌توانند بر رشد و بقای این قارچ تأثیر بگذارند.
- مواد آلی و جمعیت میکروبی: حضور سایر میکروارگانیسم‌ها و میزان مواد غذایی موجود در خاک بر رقابت و استقرار تریکودرما اثرگذار است.
- شرایط رطوبتی طولانی‌مدت: خشکی طولانی‌مدت خاک می‌تواند موجب کاهش جمعیت برخی سویه‌های تریکودرما شود.
جمع‌بندی
قارچ تریکودرما یکی از عوامل مهم در کنترل زیستی بیماری‌های خاکزاد به شمار می‌رود و نتایج پژوهش‌های انجام‌شده روی نهال‌های پسته نیز ظرفیت قابل توجه برخی سویه‌های بومی آن را نشان می‌دهد.
بر اساس نتایج پژوهش مورد بررسی، سویه‌های منتخب Trichoderma harzianum توانستند رشد عامل بیماری‌زای Phytophthora melonis را در شرایط آزمایشگاهی مهار کنند و در شرایط گلخانه‌ای نیز موجب بهبود برخی شاخص‌های رشد نهال‌های پسته شوند.
با این حال، نتایج آزمایشگاهی و گلخانه‌ای به‌تنهایی برای اثبات کارایی یک سویه در شرایط واقعی باغ کافی نیستند. بنابراین، بررسی عملکرد این قارچ در باغ‌های پسته و در شرایط مختلف خاک و اقلیم، برای تعیین میزان اثربخشی عملی آن ضروری است.
در نهایت، تریکودرما می‌تواند به‌عنوان یکی از گزینه‌های مدیریت زیستی بیماری‌های پسته، در کنار سایر روش‌های اصولی مدیریت باغ مورد توجه قرار گیرد.
